GÜMRÜK MÜSTEŞARLIĞININ TEŞKİLAT  YAPISI VE TOPLAM KALİTENİN ARTIRILMASINA YÖNELİK RAPOR

GİRİŞ

Bu gün küreselleşen dünya ticaretinin en önemli kriterlerini kalite ve saydamlık unsurları oluşturmaktadır. Dünya ticareti içerisinde yer almak isteyen her ülke artık bu iki kriteri dikkate almak zorundadır. Bu nedenle bir eşyanın ithali, ihracı, transiti ile değerinin transferinde ticaret hızını olumsuz olarak etkileyecek her türlü formaliteden arınma çabaları artık ülkelerin öncelikli hedefi haline gelmiştir.

Bu gelişmelere paralel olarak artık gümrüklerin de fonksiyonunda değişmeler olmaktadır. Bu gün dünya ticaretinde yer alma çabası içinde olan ülkeler gümrük politikalarını yeniden belirlemek zorundadır.

Gümrük idarelerinin bir kamu kurumu olarak öncelikli fonksiyonu, yasalara ve uluslararası anlaşmalara dayalı olarak hükümetlerin dış ticaret politikalarını yürütmektir. Bu nedenle dünya ülkelerindeki her gümrük idaresinin, bir yandan dünya ticaretini kolaylaştırmak, diğer yandan eşyanın yasa dışı trafiğini önlemek gibi asli ve ortak fonksiyonunun yanı sıra, her ülkenin, dünya ticaretindeki yapılanmaya göre farklı beklentileri olduğu da göz ardı edilemeyecek bir gerçektir. Böylece bir ülkenin ulusal beklentilerine uygun olarak o ülke gümrük idarelerinin de çalışma zemininde sürekli değişim olması kaçınılmaz olmaktadır.

İki veya çok taraflı ticari yapılanmalar içerisinde yer alan ülkelerde, gerçekleştirilen ittifaklar sonucunda gümrük idarelerinin gelir toplayıcılık niteliği zayıfladığından, buna bağlı olarak  gümrük vergilerinin milli bütçe içindeki payı önemli ölçüde azalmaktadır. Ancak bu gelişmeler, gümrük idarelerinin önemini azaltmayıp aksine bu tür ülkelerde gümrük idarelerinin klasik vergi tahsilatı yapan kurum hüviyetinden öteye, uluslararası eşya ticaretine ve dünya insanının beklentilerine uygun teknik bir yapıya dönüşmesini sağlamıştır.

Artık gümrüklerin uluslararası arenada; ticari haklarının korunması, haksız rekabetin önlenmesi, gözetim ve koruma önlemleri, fikri mülkiyet hakları, insan sağlığı, kültürel malların korunması, tıbbi amaçlı ürünlerin değişimi, zehirli atıklar ve nesli tehlikede olan bitki ve hayvan türlerinin korunması, uluslararası suç ve suçlular, software ürünler ve ekonomik etkili iş ve işlemler gibi değişen alanlarda uzmanlık gerektiren konulara uygun bir yapılanma içine girmeleri kaçınılmaz olmuştur. Ayrıca dış ticaret aktörlerinin uluslararası ticaret istatistiklerine en kısa sürede ulaşma isteği de, gümrük idarelerini bilgisayar yardımıyla daha yoğun bir veri toplama, değerlendirme ve takip sürecine sokmuş bulunmaktadır.

Bu genel tanımlamadan sonra ülkemizde “gümrük” ve “gümrük idarelerinin” konumuna bakılarak aşağıdaki tesbitler yapılmıştır.

TÜRKİYE’NİN DÜNYA KONJONKTÜRÜNDEKİ MEVCUT KONUMU AÇISINDAN GÜMRÜK İDARELERİNİN ROLÜ

Türkiye ile AB arasında 01.01.1996 tarihinden itibaren oluşturulan Gümrük Birliğinin esaslarını düzenleyen 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi kararında öngörülen hükümler doğrultusunda yeni gümrük kanunu; yürürlüğe konuldu..

Yeni kanunla, Avrupa Birliğine doğru bir adım daha atılmış ve Türk Dış Ticaretine uluslararası bir hüviyet kazandırılmıştır. Ancak daha önemlisi bu değişikliklerin amacına ulaşması için, uygulamanın da önemi yadsınmayarak gümrük teşkilatı, yeni kanunun felsefesine uygun olarak yeniden yapılandırma sürecine sokulmuştur. Bu gün artık basitleştirilmiş usullerin uygulanması, eşya bazında ihtisaslaşma, merkezden taşraya yetki devri, otomasyon, her türlü kontrol, inceleme ve muayenenin modern teknolojiler kullanılarak yapılması, beyan usulünün etkinleştirilmesi gümrük idarelerinde iş takibinde getirilen adil uygulamalar mevzuata can vermiştir  Bu güzel gelişmeler, gümrük camiasının ana çatısı GÜMYÖNDER tarafından takdirle izlenmektedir.

GELİŞEN YAPILAR KARŞISINDA GÜMRÜK TEŞKİLATI VE GÜNDEMİ

Uluslararası konjonktür içinde, ülkemizin içinde bulunduğu konumu ile birlikte, gümrük idaresinin konumunun da, doğru olarak belirlenmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Bu alanda yapılan araştırmaların sonucunda,  gümrük idarelerinin etkinliğini artacağı gerçeği artık bütün dünya ülkeleri tarafından kabul edilmektedir. Bu gerçekten hareketle gümrük idarelerinin de, küreselleşen ve saydamlaşan dünyadaki bilimsel ve teknolojik gelişmelere uygun şekilde yeniden yapılandırılması zorunlu hale gelmektedir. Bu nedenlerle Türk Gümrük İdaresi, istihdam ve çağdaş insan kaynakları yönetimi politikası geliştirmek, sosyal ve teknolojik alandaki gelişmeleri yakından izleme, fiziki altyapıyı yenileştirmek, uluslararası bilgi ağından yararlanmak suretiyle bilgi paylaşımını etkin hale getirmek, durumundadır.

TEŞKİLAT YAPISI

Gümrük Müsteşarlığının teşkilat yapısı ve görevleri, 541 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değişik, 485 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile belirlenmiştir. Müsteşarlığın merkez teşkilatı, ana hizmet birimleri ile danışma ve denetim birimleri ve yardımcı birimlerden oluşmaktadır. Taşra teşkilatı da merkez birimlerinin taşradaki bağlantıları olarak doğrudan Müsteşarlığa bağlı olarak görev yürütmektedir.

Bu yapılanması ile gümrük teşkilatının merkez birimlerinde olduğu gibi taşra birimlerinde de bir takım sorunlar yaşanmaktadır. Gümrükler Genel Müdürlüğü ile Gümrükler Kontrol Genel Müdürlüğü görevleri gereğince, gümrük idarelerini talimatlandırmakta, yapılan işlemleri çeşitli yöntemlerle denetlemektedirler. Gümrükler Muhafaza Genel Müdürlüğü ise gümrük muhafaza idarelerinin yönlendirilmesini sağlamaktadır. Bu yetkiler doğal olarak Müsteşarlık adına yapılırken dönem dönem yetki çatışmasına neden olmaktadır. Gümrük teşkilatının yeniden yapılanması ve bu yapılanmayla yetki ve görevlerin yeniden belirlenmesi, daha kapsamlı olarak ele alınması gereken bir husus olarak karşımızda durmaktadır. Ancak bu alanda başlatılacak kapsamlı çalışmalar hayata geçirilinceye kadar çözüm bekleyen ve GÜMYÖNDER tarafından tespit edilen sorunlar ve çözüm önerileri ana başlıklarıyla sıralanmıştır.

ÇÖZÜM BEKLEYEN SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

1- Gümrük idarelerinde ihtiyaç duyulan hukukçu, bilgisayar mühendisi , tekstil mühendisi, kimya mühendisi, makine mühendisi , gıda mühendisi, mimar gibi uzman personel istihdamına olanak tanınması,

2- Beklenilen faydanın bugüne kadar sağlanamadığı dikkate alınarak İhtisas Gümrüklerinin mevcut yapısının yeniden değerlendirilmesi,

3- Bugün için aynı Devlet Bakanlığı çatısı altında yer alan Dış Ticaret Müsteşarlığı ile Gümrük Müsteşarlığının, Teşkilat Kanunlarında yapılacak değişiklikler sırasında hizmetin kalitesinin düşmemesi ve gerek yönetim kademelerinin gerekse hizmet alanlarında huzursuzluğa yol açılmaması için her iki kurumun var oluş nedenlerinden ve geçmiş birikimlerinden yararlanılması,

4- İşlevini yitirmiş gümrük idarelerinin ya kapatılarak ya da birleştirilerek her türlü hizmetin verilebildiği gerekli ekipman ve alt yapıya sahip gerektiğinde mobilize ekipleriyle hizmeti, iş dünyasının ayağına götürebilen, kimyahane, tır parkı, ambarları, eğitim ve sosyal tesisleriyle donanımlı, işlevi yüksek yeni idari yapıların oluşturulması,

5- Gümrük idareleri yürürlükte bulunan yasaların verdiği görev ve yetkiler kapsamında işlem yaparken, eldeki terazinin bir kefesine kamu güvenliği ve devlet gelirlerinin toplanmasına ilişkin görev, diğer kefesine ise, ekonominin canlanması, güçlenmesi ve ülke menfaatlerine uygun bir ivmeye kavuşturulması için öncülük yapma görevi yüklenmesi gerçeğinden hareketle, gümrük idarelerinin görevlerini yerine getirmeleri sırasında zarara uğrayan, menfaatleri sarsılan veya bir şekilde beklentilerine uygun işlem yaptıramayan çevrelerin, taraflı ve haksız propagandalarının, kamuoyu üzerindeki olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak, gerçeği tüm saydamlığı ile gözler önüne sermek, iftira ve karalamaların çalışanlar üzerindeki etkisini kamu saydamlığı ve basın özgürlüğü gibi evrensel ilkelerden hareketle kırabilmek açısından Müsteşarlığımız uhdesinde Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği kadrosunun ihdas edilmesi,

6- Müsteşarlık birimleri arasındaki uygulama ve koordinasyonu en etkin şekilde gerçekleştirmesi, birikimli ve donanımlı personelin bu birikim ve donanımlarından en üst düzeyde yararlanılabilmesi için, Müsteşarlık Müşavirlerinden etkin bir şekilde yararlanılması,

7- Gümrük Müsteşarlığının faaliyet alanında ortaya çıkan önemli sorunları yerinde ve anında çözülmesi, idarenin karar verme sürecinin hızlandırılarak etkin bir yönetim oluşturulabilmesi için, Müsteşarlığımız Merkez ve Taşra teşkilatında hizmet veren birimlerin iş akım şemalarının yeniden değerlendirilerek, bugüne kadar yapılmayan her birimin görev tanımının “İşlem Yönergesi” ile net bir şekilde belirlenmesi,

8- Gümrükler sistem analizi, bilgi teknolojisi ve bilgi yönetimi başta olmak üzere teknik becerisi yüksek iş gücüne sahip olmak için yeniden örgütlenmelidir.

Bu amaçla öncelikli olarak;

9-  Gümrük Müsteşarlığının Yeniden Teşkilatlanması ile ilgili çalışmalara biran önce başlanarak, çalışanların tümü için yeni adil ve teşvik edici  olacak ve personelin çalışma yaşamına olumlu etki sağlayacak bir  Teşkilat Yasasının hazırlanması,

10-  İnsan kaynağının en önemli ve ayrılmaz bileşenlerinin eğitim, çevre, geleceğe olan güven ve bu faktörleri etkileyen diğer dinamikler olduğu dikkate alınarak, İnsan Kaynağının Yönetimi için, kurumsal alanda objektif ve ön yargısız çağdaş yönetim tarzının benimsenmesi,

11- Bu güne kadar, İnsan Kaynakları Yönetiminde ortaya çıkan sorunların çözümünde, tarafsız ve objektif yönetim anlayışıyla yaklaşılmadığı konusunda yaygın bir görüş olduğu dikkate alınarak insan kaynaklarının yönetimi konusunda yeni, eşitlikçi, adil ve çağdaş bir yöntemin uygulamaya konulması,

12- Gümrük Kanununun 221/1 ve Gümrük Yönetmeliğinin 681 nci maddesinde belirtilen fazla çalışma ücretinin toplanması, dağıtılması ve kullanımına ilişkin tüm sorumluluğun, Başmüdür, Müdür veya vekillerine verilmesine karşılık anılan kişilerin, bu ödemeden yararlandırılmaması nedeniyle, mahiyette çalışan personel, yetkili birim amirinden daha fazla ücret almasına yol açtığı hususu dikkate alınarak, bu farkı kapatacak yeni düzenleme yapılması,

13- Müsteşarlık tarafından düzenlenen hizmet içi eğitim ve diğer kamu ve/veya özel kurumların düzenledikleri yabancı dil eğitimi ve seminerleri, yurt dışı toplantılarında  merkezden görevlendirilecek personelin yanı sıra bizzat uygulama içinde bulunan  taşradaki personelin de katılımının sağlanması, ve bu sayede merkez ve taşra arasındaki bilgi ve iletişim akışının sağlanması,

14- Gümrük Müsteşarlığının merkez ve taşra teşkilatının toplam çalışanlarının sayısının 2004 yılı itibariyle 8050 civarında olduğu dikkate alındığında Merkez teşkilatına açıktan yapılan atamalar ile başlatılan uzmanlaşma çabaları yeterli görülmemektedir. Hiçbir meslekte, o meslekle ilgili yeterli, eğitim ve deneyim kazanılmadan, meslek uzmanı olmak mümkün değildir. Bu nedenle dışardan teşkilata alınan genç ve yetenekli insanlara, uygulamadan uzak teorik bir bilgilendirme sonunda uzmanlık verilmesi ile Gümrük Müsteşarlığı’nın sorunlarının çözülmeyeceği bu gün artık net olarak anlaşılmıştır. İstenilen kamusal faydanın sağlanabilmesi için, mevcut insan kaynağının doğru kullanılması ve  merkez ve taşrasında görevde bulunan personelin,  ünvan, hizmet, sicil ve öğrenim durumları göz önünde bulundurularak bir an önce uzmanlaştırılmasına yönelik yeni bir projenin hayata geçirilmesi,

15- Gümrük Müsteşarlığı personelinin atamaları ve görevde yükselmeleri, Gümrük Müsteşarlığı Personeli Atama ve Görevde Yükselme Yönetmeliği  hükümlerine göre yapılması gerekmesine karşın, söz konusu Yönetmelik maddelerini bir çoğunun bir biriyle çelişmesi, bazı maddelerin netlikten uzak olması nedeniyle idare ve çalışanlar arasında gereksiz hukuki ihtilaflara neden olunmakta ve buna bağlı olarak teşkilatta özlenen memnuniyet sağlanamamaktadır. Söz konusu Yönetmeliğin yeni bir anlayışla ele alınarak çalışan tüm personelin mevcut haklarının korunarak, atama ve görevde yükselmeye ilişkin kuralların etkin bir biçimde uygulanması,

16- Gümrük Müsteşarlığının Taşra teşkilatında uygulanmakta olan Gümrük Müsteşarlığı Yer Değiştirme Yönetmeliği uyarınca her yıl görev süresi dolan 1000 personelin bölgesel olarak yer değişikliğinin yanı sıra bölge içindeki dahili rotasyon ve geçici görevlendirme uygulamaları ile taşrada görev yapan personelin 3/2 sinin her yıl görev yerleri yerelleşmeyi önlemek amacıyla değiştirilmektedir. Ancak, 18 yıldır uygulanan bu yöntemden yeterince fayda sağlanamadığı, çalışma yaşamını olumsuz bir şekilde etkileyen bu uygulamanın  hizmetin verimliliği açısından yeni bir anlayışla ele alınması,

17- Gerek çağdaş personel politikasında, gerekse sosyal ve teknolojik alanlardaki gelişmeleri izlemede başarıya ulaşılabilmesi için; fiziki alt yapının önemi yadsınamaz. Gümrük kontrollerinde idarenin seçici dolayısı ile etkili olması için; güçlü bir istihbarat ağı, her türlü eşyanın muayenesine elverişli fiziki ortam, muayenesi yapılacak eşyaya ulaşım kolaylığı, tahlil imkanları, tehlikeli veya ülkeye girişi ve çıkışı yasak maddeleri seçebilecek teknolojik donanıma haiz cihazlar, risk analizine müsait bilgi ambarından yararlanabilmeyi zorunlu kılmaktadır.

Ülke bazında seçici ve etkin gümrük kontrollerinin yapılabilmesi için yaygın ve güncel merkezi haberleşme ağına olan ihtiyaç hiç kuşkusuz uluslararası ticari ilişkilerde de kendini göstermektedir.

Bu itibarla; iletişim ve bilgi alışverişlerinde;

Ticari entegrasyon içinde olduğumuz ülke ve ülke grupları, ülke bazındaki kamusal dış ticaret aktörleri, meslek odaları, gümrük müşavirliği ile ilgili oluşumlar, banka ve finans kurumları, istihbari örgütler ile sistemli bir birliktelik sağlanmasına yönelik her türlü çalışmanın önemli olduğu düşünülmektedir.

SONUÇ:

Kurum kültürünün gelişmesine katkı sağlamak için mesleki oto kontrol yöntemlerinin benimsenerek, sevgi ve dayanışmayı sağlayacak girişimlerle, camiaya moral katkı sağlanması öncelikli hedef olmalıdır. Adil bir insan kaynağı yönetimi ve ücret politikasının hayata geçirilmesi ile de, yetişmiş iş gücünün sürekliliğine imkan sağlanacaktır.

Derneğimiz kuruluş amaçları çerçevesinde idareye her aşamada yardımcı olabilmek için çeşitli çalışmaları eş zamanlı olarak sürdürmektedir.

Bunun yanısıra,  Derneğimiz, yukarıda tesbit edilen ve yeni düzenlemeler yapılması önerilen hususlarla ilgili olarak idare tarafından talep edildiği takdirde her platformda her türlü işbirliğine hazırdır.

                                                        GÜMYÖNDER

                                                        Yönetim Kurulu